UÇUŞ KUMANDA SİSTEMLERİ

UÇUŞ KUMANDA SİSTEMİ NEDİR

1.      UÇAK HAREKET EKSENLERİ

Dönüş hareketi yapan bütün cisimler hareket ekseni denilen düz bir doğru etrafında hareket ederler. Eksen bir cismin içinden geçen ve o cismin etrafında hareket ettiği hakiki veya hayali bir doğrudur. Bir uçak üç ana eksende hareket etmektedir. Bu eksenler;

 

        1.1  Yaw Ekseni(Dümen); Uçuş esnasında hava aracının sağ veya sola hareket ettiği eksendir.

  

 

 1.2  Pitch Ekseni(Yunuslama) ; Uçuş esnasında hava aracının yükselip alçaldığı veya dalma-çıkma olarak da tabir edilen yunuslama hareketinin yapıldığı eksendir.

 

 1.3  Roll Ekseni (Yuvarlanma); Uçağın yuvarlanma hareketi yaptığı eksendir

                                                         

 

2.      UÇUŞ KUMANDA SATIHLARI

Uçuş kumanda satıhları bir hava aracının havada manevra  yapabilmesini sağlamaktadırlar. Temel olarak iki kategoriye ayrılmıştır.

          BİRİNCİL UÇUŞ KUMANDA SİSTEMİ (PRIMARY FLIGHT CONTROL)

          YARDIMCI UÇUŞ KUMANDA SİSTEMİ (SECONDARY FLIGH CONTROL)

   

2.   2.1  Birincil Uçuş Kumanda Kontrol Yüzeyleri; Bir hava aracının ana eksenler üzerinde hareketlerinin yapılmasını sağlayan hareketli kontrol yüzeyleridir.

 

Aşağıdaki resimde mavi renkle gösterilen Rudder, Elevator ve Aileron  kontrol yüzeyleri primary(ana) uçuş kumanda yüzeyleridir.

2.1.1    RUDDER ; Yaw eksenindeki dümenleme de denilen hareketleri kumanda eden bu satıh hava aracının kuyruk kısmında bulunan dikey stabilize üzerinde  bulunmaktadır.

 


 

2.1.2 ELEVATOR: Pitchekseninde yapılan hareketleri kumanda eden elevatorler hava araçlarının kuyruk kısmında bulunan yatay stabilize üzerinde iki adet bulunmakla birlikte birbirleriyle simetrik şekilde çalışmaktadırlar.

 

    2.1.3 AILERON:  Roll eksenindeki yuvarlanma hareketi hava aracının kanatları üzerinde iki adet olarak bulunan ve birbirleriyle asimetrik yönde hareket eden aileronlar vasıtasıyla gerçekleşmektedir.

 

 

2.2 İkincil Uçuş Kmanda Satıhları ; Bu satıhlar primary sisteme yardımcı olmakla birlikte daha hassas ve ileri manevraların yapılmasını sağlamaktadırlar. İkincil kumanda satıhları; Spoiler (Lift Dumpers), Rudder ve Elevator trim tab, Speed Braker (Air Brake), Slat (Leading Edge Devices)

 

 


 

3.      UÇUŞ KUMANDA SİSTEMİ

 

Uçuş kumanda sitemleri hava aracındaki tüm komponent ve alt komponentlerin tümüne verilen isimdir. Uçuş kumanda sistemleri gelişen teknolojiye paralel olarak gelişmekle birlikte aşağıda verilmekte olan üç farklı tipi bulunmaktadır;

         Mekanik kontrol sistemi

         Hidro-mekanik kontrol sistemi

         Fly-by-wire (Elektrik sinyali ile) kontrol sistemi

     3.1  Mekanik Kontrol Sistemi: Genel küçük ve eski uçaklarda kullanılmaktadır. Bu sistemde pilot tamamen manuel olarak vermek istediği komutu push-pull kablolar, rodlar, kasnaklar vasıtasıyla kontrol satıhlarına iletmektedir. Bu sistem hava aracının manevra kabiliyetlerini kısıtlamak ile birlikte pilotu da fiziki olarak zorlamaktadır.

                                                             

Mekanik kontrol sisteminde şekillerden de anlaşılacağı gibi Control stick’ den pilotun vermiş olduğu input push-pull kablolar, kasnaklar ve diğer aktarma organları vasıtasıyla direkt olarak hava aracı gövdesindeki hareketli satıhlar yani rudder, elevator, aileronlara irtibatlıdır ve pilotun his ve tecrübesine göre uçuş gerçekleştirilmektedir.

3.2 Hidromekanik Kontrol Sistem; Hava araçların boyutları büyüdükçe mekanik kontrol sistemi kumanda ihtiyacını karşılamakta yetersiz kalmış artan kuvvetlere yanıt verebilmesi hidrolik kuvvetinden yararlanılarak hidromekanik kontrol sistemi oluşturulmuştur.

Bu sistemde fazladan hidrolik pompa, akçüatörler ve diğer hidrolik ekipmanlara ihtiyaç duyulsa da hassasiyet ve manevra kabiliyeti yüksektir.

 

Örnek bir sistem şeması

(Mekanik Servo Hidrolik Actuator ve Servo-valfinin valfinin çalışma sistemi)


Şekilde hidro-mekanik kontrol sisteminin çalışma sistemi verilmiştir. Buna göre yine pilot mahalinden control stick’ den verilen komut push-pull kablolar vasıtasıyla hidrolik actuator kontrol valfine irtibatlıdır, bu esnada hidrolik kuvveti nötr ve kilitli durumda olan hidrolik actuator gelen komuta göre itme veya çekme yönünde harekete geçerek hareketli satıhları yani aileron, elevator veya rudder satıhlarını hareket ettirerek daha yüksek hızlarda daha büyük kuvvetlere karşı gelebilmekte ve uçuş kontrolü sağlanmaktadır.

3.3 Fly by Wire Kontrol Sistemi; Gelişen teknolojiyle birlikte uçuş kumanda sistemi de daha güvenli, daha hafif ve konforlu bir hal almıştır. Yaygın kullanılan adıyla fly by wire kontrol sistemi pilot kontrolüyle veya oto-kontrolde iken uçuş bilgisayarlarının ürettiği elektrik sinyalleri vasıtasıyla uçuş kumanda satıhlarının kontrol edilmesini ifade etmektedir.

Şekilde gösterilen fly by wire kontrol sistemine göre tasarlanan hava aracındaki elemanlar ve çalışma prensibi şu şekildedir; Air Data System uçuş esnasında Angle of Atack, mach number gibi bilgileri, Motion Sensors ise yaw, pitch,roll cayrolarından topladığı bilgileri, Pilot rudder pedallarıyla veya control stick üzerinden input bilgilerini Ana uçuş bilgisayarına (Flight Control Computer) gönderir.  Ana uçuş Bilgisayarı aldığı verileri işleyerek Elektronik Actuator Kontrol ünitelerine gönderir. Son olarak kontrol üniteleri Servo Actuatorlere çoğunlukla miliamper cinsinden komutlar göndererek istenilen hareketi oluştururlar ayrıca feedback mekanizmaları ile yapılan hareketler her saniye kontrol edilmektedir.

İZLEMENİZİ ÖNERİRİM 

                                                                                                                                              16.04.2020 ESKİŞEHİR   S. GOKEL


Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir